Bağımlılık Türleri: Kumar, Madde, Alkol, Teknoloji ve Tütün

Bağımlılık alanında hem bu sorunu yaşayan yetişkinlerle hem de aileleri ve yakınlarıyla çalıştım. Bu yazıda bağımlılık türlerini, aralarındaki ortak işaretleri ve destek almanın ne zaman önemli olduğunu anlatmaya çalışacağım.

Bağımlılık yalnızca maddelerle mi ilgilidir?

Hayır. Bağımlılık denince çoğu zaman alkol ya da madde akla gelir; ancak kumar ve bahis gibi davranışlar da bağımlılık yaratabilir. Amerikan Psikiyatri Birliği’nin tanı el kitabı DSM-5-TR, kumar oynama bozukluğunu madde kullanım bozukluklarıyla aynı bölümde ele alır (American Psychiatric Association, 2022). Dünya Sağlık Örgütü’nün sınıflaması ICD-11 de dijital oyun oynama bozukluğunu ayrı bir tanı olarak tanımlar (World Health Organization, t.y.-a). Davranışsal bağımlılıkların kontrol kaybı, yoğun istek ve olumsuz sonuçlara rağmen sürdürme gibi yönlerden madde bağımlılıklarıyla benzerlik gösterdiği belirtiliyor (Grant vd., 2010).

Hangi bağımlılık türlerinde destek alınabilir?

Kumar ve bahis

Kayıpları geri kazanma isteğiyle oynamaya devam etmek, borçlanmak ve oynadığını saklamak sık görülen işaretlerdir. Ayrıntılar için Kumar ve Bahis Bağımlılığı yazısına bakabilirsiniz.

Madde

Kullanımın sıklığının ya da miktarının artması, kullanmadığında huzursuzluk ve yaşamın kullanım etrafında şekillenmeye başlaması desteğe ihtiyaç olduğunu gösterebilir.

Alkol

“Sadece birkaç kadeh” diye başlayıp planlanandan fazla içmek, içmeyi azaltma girişimlerinin sonuçsuz kalması ve alkolün iş, aile ya da sağlık üzerindeki etkileri önemli işaretlerdir. Dünya Sağlık Örgütü, alkol kullanımının pek çok hastalık ve yaralanmayla ilişkili olduğunu vurgular (World Health Organization, 2024).

Teknoloji (akıllı telefon, internet)

Akıllı telefon ve internet kullanımı resmî tanı sınıflamalarında ayrı bir bağımlılık olarak yer almasa da benzer bir kontrol kaybı yaşanabilir. Ekran başında geçen sürenin sınırlanamaması; uykunun, okulun, işin ve ilişkilerin bundan etkilenmesi dikkate alınmalıdır. Bu durum ergenlerde ve yetişkinlerde görülebilir.

Tütün

Sigara ve diğer tütün ürünlerini bırakmak isteyip bırakamamak ya da bıraktıktan sonra yeniden başlamak da bağımlılık kapsamında değerlendirilir. Tütündeki nikotin yüksek bağımlılık yapıcı bir maddedir; danışmanlık ve tıbbi destek bırakma şansını belirgin biçimde artırabilir (World Health Organization, t.y.-b).

Bağımlılıkların ortak işaretleri nelerdir?

Türü ne olursa olsun şu işaretler dikkat çekicidir:

• Kullanımı ya da davranışı azaltmak istemek ama başaramamak
• Planlanandan daha fazla ya da daha uzun süre devam etmek
• Zihnin sürekli bununla meşgul olması
• Yapamadığında huzursuzluk, gerginlik ya da öfke
• İş, okul, aile ve arkadaşlıkların geri planda kalması
• Zarar gördüğü hâlde sürdürmek ve bunu yakınlardan saklamak

Bu işaretler tek başına bir tanı anlamına gelmez; ancak birkaçını kendinizde fark ediyorsanız bunu bir uzmanla konuşmak yararlı olabilir.

Psikolojik destek nasıl yardımcı olabilir?

Psikolojik çalışmada kişinin ihtiyacına göre tetikleyiciler, kullanım ya da davranış döngüsü, istekle baş etme, yeniden başlama (nüks) riski ve bağımlılığa eşlik eden duygusal ve ilişkisel güçlükler ele alınabilir. Bağımlılıkta yeniden başlama sık görülür ve sürecin bir parçası olarak ele alınır (National Institute on Drug Abuse, 2020). Çalışma biçimimi Bağımlılık Alanında Psikolojik Destek sayfasında anlattım.

Alkol ya da madde kullanımını aniden bırakmak bazı durumlarda tıbbi açıdan risk taşıyabilir. Uzun süredir yoğun kullanım varsa bırakma sürecini bir hekimle birlikte planlamak önemlidir. Gerekli durumlarda hekime ya da bağımlılık tedavi merkezine yönlendirme yaparım; psikolojik destek bu süreçle birlikte sürdürülebilir.

Yakınlar ne yapabilir?

Bağımlılık yalnızca kişinin kendisini değil, aile ve yakınlarını da etkiler. Yakınlar, bağımlılık sorunu yaşayan kişi destek almasa bile kendileri için başvurabilir. Bu konuyu Bağımlılığı Olan Birinin Yakınıyım yazısında ele aldım.

Ne zaman destek almak gerekir?

Kendi başınıza sınırlamaya çalışıp başaramadıysanız ya da bu durum ilişkilerinizi, işinizi veya sağlığınızı etkilemeye başladıysa destek almak için “dibe vurmayı” beklemenize gerek yok. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa veya acil bir tehlike söz konusuysa 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.

Görüşme planlamak için Randevu & İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.