Bağımlılığı Olan Birinin Yakınıyım: Kendim İçin Destek Alabilir miyim?

Mesleki deneyimimin önemli bir bölümünde bağımlılık alanında hem bağımlılık sorunu yaşayan yetişkinlerle hem de onların aileleri ve yakınlarıyla çalıştım. Bu yazıda yakınların sıklıkla yaşadığı zorlukları ve kendileri için destek almanın neden önemli olduğunu anlatmaya çalışacağım.

Bağımlılık yakınları nasıl etkiler?

Alkol, madde, kumar ya da başka bir bağımlılıkla mücadele eden birinin yakını olmak, çoğu zaman uzun süre devam eden bir yorgunluk demektir. Yakınların sık dile getirdiği deneyimlerden bazıları şunlardır:

• Sürekli tetikte olma, bir sonraki krizi bekleme hâli
• Umut ve hayal kırıklığı arasında gidip gelme
• Suçluluk (“Bir yerde hata yaptım”), utanç ya da çevreden saklama ihtiyacı
• Öfke ve bu öfkeyi hissettiği için ayrıca suçluluk duyma
• Kendi ihtiyaçlarını, ilişkilerini ve sağlığını sürekli erteleme
• Aile içinde rollerin ve iletişimin bağımlılık etrafında şekillenmesi

Araştırmalar, bir aile üyesinin bağımlılığıyla yaşamanın yakınların ruh ve beden sağlığını belirgin biçimde etkileyebildiğini ve bu etkinin çoğu zaman göz ardı edildiğini gösteriyor (Orford vd., 2013). Bu duygular, bağımlılıkla yaşamanın anlaşılabilir sonuçlarıdır. Bunları yaşamak zayıflık ya da yetersizlik anlamına gelmez.

Kendim için destek almak ne işe yarar?

Yakınlarla yapılan psikolojik çalışmanın odağı, bağımlılık sorunu yaşayan kişiyi değiştirmek değil; yakının kendi deneyimini anlamasına ve bu deneyimle daha sağlıklı biçimde baş edebilmesine yardımcı olmaktır. Çalışmada kişinin ihtiyacına göre:

• Yaşanan duyguları tanımak ve anlamlandırmak
• İlişkide tekrar eden örüntüleri fark etmek
• Sınırları belirlemek ve korumak
• Bağımlılık sorunu yaşayan kişiyle iletişimi gözden geçirmek
• Kendi yaşamına, ilişkilerine ve ihtiyaçlarına yeniden alan açmak

gibi konular ele alınabilir. Aile üyelerine yönelik müdahaleleri inceleyen çalışmalar, bu desteğin hem yakınların kendi iyilik hâline hem de aile içindeki ilişkilere katkı sağlayabildiğini gösteriyor (Copello vd., 2005). Farklı bağımlılık türlerinin ortak işaretlerini Bağımlılık Türleri yazısında anlattım. Bağımlılık alanındaki çalışmalarıma ilişkin ayrıntıları Bağımlılık Alanında Psikolojik Destek sayfasında bulabilirsiniz.

Desteklemek ile her şeyi üstlenmek arasındaki fark

Sevdiğimiz birinin zarar görmesini istemeyiz. Bu nedenle yakınlar zaman zaman bağımlılığın sonuçlarını kişi yerine üstlenmeye başlar: borçları kapatmak, işyerine ya da aileye bahaneler bulmak, yaşananları örtmek gibi. Bu davranışlar iyi niyetle yapılır; ancak uzun vadede hem yakının tükenmesine hem de bağımlılığın sonuçlarının görünmez hâle gelmesine yol açabilir.

Desteklemek; kişiyi önemsediğinizi göstermeyi, yardım almaya karar verdiğinde yanında olmayı ve aynı zamanda kendi sınırlarınızı korumayı içerir. Bu dengeyi kurmak kolay değildir ve çoğu zaman bir uzmanla birlikte düşünmek yardımcı olur.

Sınır koymak ne anlama gelir?

Sınır, karşınızdakini cezalandırmak için değil, kendinizi ve ilişkiyi korumak için koyduğunuz bir çerçevedir. “Eve alkollü geldiğinde bu konuyu konuşmayacağım, ertesi gün konuşabiliriz” ya da “Borçlarını artık ben ödemeyeceğim” gibi sınırlar, yakının kendi gücünü yeniden hissetmesine yardımcı olabilir.

Sınırların işe yaraması için açık, uygulanabilir ve tutarlı olmaları önemlidir. Hangi sınırın sizin için uygun ve sürdürülebilir olduğu ise kişiden kişiye ve ilişkiden ilişkiye değişir.

Bağımlı kişiyi tedaviye nasıl yönlendirebilirim?

Yakınların en çok sorduğu sorulardan biri budur. Kişinin destek almaya karar vermesini kimse onun yerine sağlayamaz; ancak yakınlar bu kararı kolaylaştıran bir ortam oluşturabilir. Konuyu kriz anlarında değil sakin bir zamanda açmak, suçlayıcı olmayan bir dille kendi gözlem ve kaygılarınızı paylaşmak ve destek seçenekleri hakkında bilgi sahibi olmak yardımcı olabilir. Yakınlara yönelik bazı yapılandırılmış programların, tedaviye başlamak istemeyen kişilerin destek almaya yönelmesine yardımcı olabildiği de gösterilmiştir (Meyers vd., 1998).

Kişinin değişime hazır olma durumu zaman içinde dalgalanabilir. Bugün “istemiyorum” diyen biri, ileride farklı bir noktada olabilir. Bu süreçte yakının kendi dayanıklılığını koruması, hem kendisi hem de ilişki için önemlidir.

Güvenliğiniz her şeyden önce gelir

Bağımlılığa eşlik eden şiddet, tehdit ya da güvenliğinizi tehlikeye atan bir durum varsa önceliğiniz kendinizi ve varsa çocukları korumak olmalıdır. Acil bir tehlike karşısında 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.

İlk adım

Bağımlılık sorunu yaşayan biriyle birlikte yaşamak ya da onu önemsemek, yalnız taşınması zor bir yük olabilir. Kendi yaşadıklarınız üzerine konuşmak ve neler yapabileceğinizi birlikte değerlendirmek için Randevu & İletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.